Badacze twórczości St. B.

Z Stanisław Brzozowski (1878-1911)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Strona w przygotowaniu - osoba odpowiedzialna Eliza Kącka

Lista nieżyjących już komentatorów spuścizny Brzozowskiego została tu stworzona na podstawie kryterium ważności ich wypowiedzi o autorze Legendy Młodej Polski. W przypadku aktywnych badaczy kryterium wprowadzającym na listę jest wkład w edycję/wydanie jego pism

Bronisław Chlebowski (1846-1918)

Wacław Nałkowski (1851-1911)

Do uzupełnienia

Karol Irzykowski (1873-1944)

Do uzupełnienia

Stefan Kołaczkowski (1887-1940)

Do uzupełnienia

Jan Nepomucen Miller (1890-1977)

Do uzupełnienia

Józef Czapski (1896-1993)

Do uzupełnienia

Andrzej Stawar (1900-1961)

Do uzupełnienia

Jerzy Braun (1901-1975)

Do uzupełnienia

Bogdan Suchodolski (1903-1992)

Do uzupełnienia

Konstanty Troczyński (1906-1942)

Do uzupełnienia

Józef Spytkowski (1907-1968)

Do uzupełnienia

Ludwik Fryde (1912-1942)

Krytyk literacki, publicysta, poeta, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego (polonista). Żył niespełna trzydzieści lat; opublikował ponad sto recenzji, artykułów i rozpraw.

Andrzej Biernacki, redaktor prac krytycznych Frydego i znawca jego spuścizny, tak pisze o stosunku krytyka do Brzozowskiego: „Fryde nie wyobrażał sobie krytyki literackiej, która by pomijała ocenę dzieła. To ona [...] była sprawą istotną, po prostu uzasadniała pisanie o literaturze, winna była nie tylko wynikać, ale i być wyrażona, jako wniosek z całej pracy krytyka. W tym przede wszystkim - niezależnie od wszelkich wahań - szedł Fryde za Brzozowskim, wbrew Irzykowskiemu. Tradycję Brzozowskiego umacniało to, że za ważną przesłankę rozumowania brane były względy z dziedziny etyki. Borykał się zaś Fryde z Brzozowskim przez cały okres twórczości; tam nawet, gdzie mu przeczył, nie przestał być pod przemożnym jego wpływem i chyba niewolne od osobistej stylizacji jest [...] krańcowe przejęcie się inspiracją Maritaina: dla pokolenia Frydego był on odpowiednikiem innego konwertyty, kardynała Newmana, który oddziałał niegdyś na swojego polskiego tłumacza”. (A. Biernacki, Wstęp, [w:] L. Fryde, Wybór pism krytycznych, oprac. A. Biernacki, Warszawa 1966, s. 13).

Najbardziej znanym z tekstów Frydego o Brzozowskim jest niewątpliwie Brzozowski jako wychowawca (Z powodu wydania „Legendy Młodej Polski”) (1938). Pisał tam: „[...] Legenda Młodej Polski nie jest dobrą szkołą myślenia, zwłaszcza dla młodzieży inteligenckiej. [...] Ani jej gorączkowy styl, ani postawa wobec sztuki, ani pogląd na kulturę i przyszłość kultury, ani mętna ideologia społeczna, ani ani wreszcie bijący z niej histeryczny subiektywizm monologującego w nieskończoność chorego człowieka - nie mogą działać dodatnio na charakter umysłowy i uczuciowy młodego pokolenia” (L. Fryde, Wybór pism krytycznych, oprac. A. Biernacki, Warszawa 1966, s. 181). Na ten tekst, publikowany w numerze 1. „Ateneum”, zareagował polemiką(w numerze 3.) Kazimierz Wyka (Broń złudzeń i broń rzeczywistości). Fryde odpowiedział mu tekstem Dwie uwagi.

Artykuł Brzozowski jako wychowawca nie był jedynym tekstem Frydego o Brzozowskim. Opublikował jeszcze m.in. recenzję z książki Bohdana Suchodolskiego Stanisław Brzozowski. Rozwój ideologii („Droga” 1934, nr 2), Spór o Brzozowskiego („Orka na Ugorze” 1939, nr 3) i Stanisław Brzozowski jako ideolog inteligencji polskiej („Wiedza i życie” 1947, nr 7/8).

Kazimierz Wyka (1910-1975)

Do uzupełnienia


Mieczysław Sroka (1929- )

Do uzupełnienia

Andrzej Walicki (1930- )

Do uzupełnienia

Marta Wyka (1938- )

Krytyczka literacka i badaczka literatury (od przełomu XIX i XX wieku do najnowszej). Na Wydziale Polonistyki UJ stworzyła Katedrę Krytyki Współczesnej. Córka Kazimierza Wyki.

Marta Wyka interesowała się Stanisławem Brzozowskim od początku swojej kariery akademickiej. W 1981 roku wydała książkę Brzozowski i jego powieści poprzedzoną - jak czytamy w nocie pomieszczonej na okładce - studiami dotyczącymi Płomieni, Wirów, Pod ciężarem Boga, Dębiny. We wstępie do tej książki pisała: „Kiedy Brzozowski oceniał swoje możliwości artystyczne, kiedy widział siebie poza filozofią i krytyką literacką - mówił o powieści. Nie o liryce, nie o dramacie (chociaż tutaj próbował przecież sił), ale o powieści właśnie. Powieść pojawia się w jego twórczości w takich momentach, które są dla niej kluczowe, szczególnie ważne”. Książka o powieściach Brzozowskiego nie była ostatnią wypowiedzią Marty Wyki o tym obszarze jego aktywności pisarskiej. Niezależnie od tej książki i poprzedzających ją publikacji ogłosiła Wyka wiele artykułów o Brzozowskim - w książkach (własnych i w pracach zbiorowych) lub w czasopismach. Wymienić tu można choćby O terminach krytycznych „Legendy Młodej Polski” (tekst pomieszczony w książce Wyki Światopoglądy młodopolskie z 1996 roku), „Listy” Stanisława Brzozowskiego czytane dziś (z książki Niecierpliwość krytyki z 2006 roku) czy tekst o Miłosza lekturze Brzozowskiego: Obecność Brzozowskiego. „Człowiek wśród skorpionów” Miłosza na nowo odczytany („Tygodnik Powszechny 2000, nr 50).

Marta Wyka ma również znaczący wkład w edycję dzieł Brzozowskiego. Przygotowała (we współpracy z Maciejem Urbanowskim) tom Komentarzy poetyckich Brzozowskiego (z jej wstępem: Poznawać dusze twórcze...) - jest to zbiór form wierszowanych zawartych pierwotnie w jego tekstach powieściowych, krytycznych i filozoficznych. Wraz z Urbanowskim odpowiada też za nowe wydanie Pamiętnikapisarza (2007). Opracowała wydanie Samego wśród ludzi (1979) i napisała posłowie do nowego wydania powieści - w nowej edycji krytycznej(Pod ciężarem Boga, Wiry, Płomienie; 2012). W 2012 roku ukazała się książka Marty Wyki pt. Czytanie Brzozowskiego, zbierająca jej wypowiedzi o autorze „Legendy Młodej Polski”. We wstępie do tej ostatniej książki napisała: „Należał do pisarzy gwałtownych, emocjonalnych i wszechstronnych. To połączenie powodowało, iż jego książki stwarzały i nadal stwarzają przyzwolenie dla różnych odczytań. [...] Moje czytanie Brzozowskiego rozciąga się na długiej przestrzeni, pokazując, z jakich stron można było do tego pisarstwa podchodzić i jakie obietnice ono wciąż w sobie zawiera”.

Andrzej Mencwel (1940- )

Andrzej Mencwel – historyk literatury i kultury, krytyk, eseista, antropolog kultury, założyciel i emerytowany profesor Instytutu Kultury Polskiej (UW), publicysta.

Stanisław Brzozowski jest w pisarstwie i refleksji Andrzeja Mencwela postacią bodaj najważniejszą, w każdym razie jedną z najważniejszych. Sam Mencwel tak relacjonuje swoją pracę nad pierwszą książką o Brzozowskim: „około 1973 wznowiłem pracę nad doktoratem i związki z uniwersytetem. Temat, można powiedzieć, narzucił mi się sam – był nim Stanisław Brzozowski i choć, poszukując właściwego ujęcia, kilkakroć zmieniałem redakcję pracy, to ostateczna wersja (Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej, Czytelnik, Warszawa 1976), nie tylko została obroniona, ale i przeszła próbę czasu. Była jakaś analogia pomiędzy sytuacją Brzozowskiego i moją, zaś badając „sprawę Brzozowskiego” rozumiałem lepiej sprawę swoją, ale książka cała nie była tworem ezopowym, lecz opracowaniem historycznym wielkiego pisarza i myśliciela” (fragment tekstu O sobie ze strony autorskiej: http://andrzejmencwel.pl/category/o-sobie/zyciorys-wlasny/).

Teksty poświęcone Brzozowskiemu zaczął Mencwel publikować w 1970 roku. W 1971 ukazał się drukiem ważny artykuł Inteligencja i rewolucja. Rewolucja 1905 – 1907 a myśl krytyczna Stanisława Brzozowskiego (ogłoszony w zredagowanej przez Marię Janion książce Literatura polska wobec rewolucji i w numerze drugim „Miesięcznika Literackiego”); przed 1976 r. Andrzej Mencwel opublikował w sumie kilka tekstów o różnym charakterze (w tym recenzje) dotyczących autora Idei. W 1976 r. ukazała się książka Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej – jedna z kanonicznych już prac o autorze Legendy Młodej Polski. Mencwel jest autorem kilku przedmów do dzieł Brzozowskiego: do Płomieni (1983), Wczesnych prac krytycznych (1988), Pamiętnika (wznowienie z 2000). Przygotował wybór aforyzmów Brzozowskiego (1986) i zbiór Opętane zegary. Wybór publicystyki społeczno-politycznej z lat 1905–1907. Brzozowski obecny jest także - mniej lub bardziej eksplicytnie - w innych książkach badacza (choćby w Wyobraźni antropologicznej). W 2001 r. Mencwel wydał książeczkę „No! Io non sono morto…” Jak czytać „Legendę Młodej Polski”?. Obecnie współodpowiada za nową edycję krytyczną pism Brzozowskiego. W 2014 nakładem Wydawnictwa Krytyki Politycznej ukazała się książka Stanisław Brzozowski. Postawa krytyczna. Wiek XX. We wstępie pisze autor: „Książka ta wieńczy moje interpretacje twórczej osobowości Stanisława Brzozowskiego, którymi, ze zmiennym natężeniem, trudziłem się prawie pół wieku”. W dwutomowej Kulturologii polskiej XX wieku - Mencwel przewodniczył zespołowi opracowującemu oba tomy tego „leksykonu biograficznego przedstawicieli polskiej myśli kulturoznawczej XX wieku” - opracował m.in. artykuł o Brzozowskim.

Maciej Urbanowski (1965- )

Maciej Urbanowski - historyk literatury, kierownik Katedry Krytyki Współczesnej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, krytyk literacki, współzałożyciel pisma „Arcana‖, współpracownik „Rzeczypospolitej‖ i „44 / Czterdzieści i Cztery‖; członek jury Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza.

Maciej Urbanowski opracował wydanie Pamiętnika Brzozowskiego w serii Biblioteki Narodowej w 2007 roku(Ossolineum; wstęp do tego wydania napisała Marta Wyka) i wydanie Komentarzy poetyckich (2001; wybór i wstęp do tego zbioru są również autorstwa Marty Wyki). Urbanowski współodpowiada też za nowe wydanie krytyczne powieści Brzozowskiego - w edycji Dzieł pod redakcją Andrzeja Mencwela. Opracował i przygotował tom zawierający powieści Sam wśród ludzi i Książka o starej kobiecie (2011) oraz tom Pod ciężarem Boga. Wiry, Płomienie (2012). Do obu tomów dodał notę wydawcy.

Maciej Urbanowski jest nie tylko edytorem pism Brzozowskiego. Wypowiadał się o nich w książkach i artykułach, choćby w znanym z wersji prasowej („Życie‖ 2001, nr 92) i z wersji opublikowanej w książce Oczyszczenie. Szkice o literaturze polskiej XX wieku(Kraków 2002) teście Śmierć radykała. {Publikował o Brzozowskim w „Dekadzie Literackiej‖, „Arcanach‖, „Studies in East European Thought‖. Opracował w 2012 antologię tekstów o autorze Legendy Młodej Polski: „Jest Bóg, żyje prawda”. Inna twarz Stanisława Brzozowskiego (antologia). Również w wielu swoich wypowiedziach recenzenckich i krytycznych lubi Urbanowski powoływać się na wypowiedzi Brzozowskiego (lub przywoływać jego metafory). Robił tak choćby w tomie szkiców Dezerterzy i żołnierze (2007), poświęconych literaturze polskiej lat 1991-2006.

Źródła

Do uzupełnienia

Inf. własne.
Zob. także Źródła/bibliografia strony.